2021 оны дэлхийн криптовалютын өсөлтийн зах зээл (bull market) Монголын блокчэйны салбарыг жижиг технологийн хөдөлгөөнөөс үндэстэн даяар хамруулахуйц санхүүгийн үзэгдэл болгон хувиргасан. Энэ хугацаанд дэлхийн олон оронд крипто спекуляц бий болсон ч, Монголын тэсрэлтэд дотоодын биржүүд, токен гаргагчид, финтек компаниуд, мөн сошиал медиа нөлөөлөгчид гүнзгий татагдан орсноор маш онцгой, дотоодын шинж чанартай болсон юм.
Тэсрэлтийг олон улсын шуугиан ба дотоодын хүртээмж хосолсон байдлаар хөтөлсөн. Биткойны асар хурдацтай өсөлт, этэриум, NFT, мөн төвлөрсөн бус санхүүгийн (DeFi) тухай олон улсын мэдээнүүд Монголын сошиал медиагаар дүүрч байв. Үүнтэй зэрэгцэн дотоодын биржүүд нь энгийн иргэдэд төгрөгөөр шууд криптовалют худалдан авах боломжийг улам бүр хялбар болгосон. Крипто гэнэт л маш ойр дотно, танил, бас хүрэхэд хялбар зүйл мэт санагдаж эхлэв.
Энэ үед гарч ирсэн бүх төслүүдээс ардкойн (ARDX) түүхэн дэх хамгийн чухал үүргийн нэгийг гүйцэтгэсэн. Ардкойн нь Монголын анхны өргөн танигдсан блокчэйнд суурилсан хэрэглэгчийн урамшууллын дижитал системүүдийн нэг, мөн тус улсын анхны амжилттай криптовалютын экосистемийн нэг болсон юм. Зөвхөн үнийн өсөлтөд найдсан хожмын олон төслөөс ялгаатай нь ардкойн нь бодит хэрэглээ, санхүүгийн бүтээгдэхүүн, хэрэглэгчийн оролцоотой холбогдсон илүү өргөн финтек экосистемд нэгтгэгдсэн байв. Олон Монголчуудын хувьд ARDX нь тэдний худалдаж авсан буюу арилжаалсан хамгийн анхны дижитал хөрөнгө байсан юм. Энэ нь блокчэйныг интернэтын хийсвэр ойлголтоос бодитой, дотоодын бүтээгдэхүүн болгон хувиргасан. Ардкойны үнийн өөрчлөлт нь Монголын эхэн үеийн крипто эрин үеийг тодорхойлогч түүхийн нэг болсон бөгөөд 2021 оны эхээр 5 төгрөгөөс эхэлж, эхний улирлын төгсгөлд 200 төгрөгт хүрсэн бол II улиралд 475 төгрөгт хүрч дээд цэгтээ тулсан. Энэхүү хурдацтай үнийн өсөлт нь Монголын "цаашид ашиглагдах нотолгоо" (proof-of-concept) гэж нэрлэгдэх болсон нөхцөлийг бүрдүүлсэн юм. Криптовалют онол төдий зүйл биш болж, энгийн иргэд өөрсдийн хөрш, хамт олон, хамаатан садан нь дотоодын крипто төслүүдээс их хэмжээний ашиг олж буйг сонсохын зэрэгцээ бодитоор харж эхэлсэн. Ардкойны энэхүү огцом өсөлт нь дотоодын токенууд асар их үнэ цэнийг бий болгож чадах юм байна гэх итгэлийг төрүүлж, зах зээл асар хурдтай хөдөлгөөнд орсон.
Энэхүү үзэгдэл нь нэгэн цагт ихнаядаар хэмжигдэх дотоодын токены зах зээлийг бий болгоход нөлөөлсөн бөгөөд энэ үед ардкойны зах зээлийн нийт үнэлгээ ойролцоогоор 3 ихнаяд төгрөгт хүрч байв.
Итгэл төрүүлсэн энэ амжилт мөн хуулбарлагчдыг ч тойроогүй. Зах зээл тэлэгдэхийн хэрээр шинэ үүсгэн байгуулагч, нөлөөлөгч, хөгжүүлэгчид хурдацтай өсөж буй зах зээлээс хувь хүртэхийг зорьж, олноор хошууран орж ирэв. Олборлолт, логистик, боловсрол, медиа, ДиФай, нүүрстөрөгчийн кредит, хиймэл оюун ухаан, метаверс технологийг хамарсан хувьсгалт экосистемийг амалсан хэдэн арван шинэ төслүүд ар араасаа мэндэллээ. Энэхүү хөөсрөлтийн оргил үе нь IHC (Inflation Hedging Coin) токены анхдагч биржийн санал (IEO) байсан бөгөөд 100 тэрбум ширхэг токеныг 0.30 төгрөгөөр санал болгож, дөнгөж 30 секундын дотор ойролцоогоор 30 тэрбум төгрөг татан төвлөрүүлсэн гэж мэдээлэгдсэн юм.
Тэсрэлтийн оргил үед иргэдийн оролцоо гайхмаар өндөр түвшинд хүрч, зөвхөн DAX бирж л гэхэд 400,000 гаруй бүртгэлтэй хэрэглэгчтэй болж, 2021 оны эхний хагаст арилжааны эргэлт нь 1.02 ихнаяд төгрөгийг давж байв. Нэг улсын нийт хүн амын 12 гаруй хувь нь нэгхэн дотоодын виртуал хөрөнгийн бирж дээр бүртгүүлсэн нь өндөр хөгжилтэй аль ч эдийн засагт гайхамшигт тооцогдох санхүүгийн зах зээлийн үзүүлэлт бөгөөд анхны том крипто мөчлөгөө үзэж буй хөгжиж буй зах зээлийн хувьд бүр ч онцгой үзэгдэл байлаа.
Гэвч энэ их хөөрлийн цаана бүтцийн томоохон сул талууд бүрэлдэж байлаа. Олон төслүүдэд тогтвортой бизнесийн загвар, туршлагатай техникийн баг, ил тод засаглал, эсвэл бодит орлого олох стратеги дутагдаж байв. Сошиал медиагийн хөөсрөл нь ихэвчлэн бодит судалгаа, үнэлгээ (due diligence)-г орлож байв. Технологи, бизнесийн тогтвортой байдлаас илүүтэй үүсгэн байгуулагчийн танигдсан байдал илүү нөлөөтэй болж ирэв. Блокчэйныг технологийн дэд бүтэц гэхээс илүүтэй хурдан баяжих дөт зам болгон сурталчлах нь эрс нэмэгдсээр байсан юм.
Сул төслүүд зах зээлд олноор орж ирэхийн хэрээр амжилттай хэрэгжсэн анхны төслийн суурь дээр тогтож ирсэн итгэлцэл алдарч эхлэв. Луйврын төслүүд, "rug pull" буюу өндөр ханш дээр бүх токеноо зарах, бүтэлгүйтсэн нээлтүүд, хангалттай хөгжүүлэлт хийгдээгүй токены экосистемүүд нь зөвхөн тухайн токенд биш дотоодын хөгжүүлэгчид, биржүүд болон Монголын крипто салбарыг хүрээлэн буй нийт дэд бүтцэд итгэх олон нийтийн итгэл сулрахад хүргэв.
Эцсийн дүндээ дэлхийн нөхцөл байдал ч өөрчлөлтөд орж, крипто зах зээл хөрж, хөрвөх чадвар ширгэж, жижиглэнгийн шинэ мөнгөний урсгал зогсов. Үнэ унахын хэрээр итгэлцэл замхарсан. Хожим хийгдсэн зах зээлийн судалгаагаар дотоодын 50 криптовалютын 37 нь анх гарсан үнээсээ доош унасан байна. Энэ нь нийт төслийн 74 хувь нь дампуурсан бөгөөд зах зээлийн залруулга бус, харин төслийн дизайн, үүсгэн байгуулагчийн хариуцлага болон зохицуулалтын хяналт дээр системийн алдаа байсныг харуулсан юм.
Блокчэйн нэвтрүүлэх үндэсний хэмжээний баталгаа (proof-of-concept) болон эхэлсэн энэхүү хөдөлгөөн нь эцсийн дүндээ дэд бүтэц, хариуцлага, урт хугацааны үнэ цэнийг бүтээхгүйгээр сохроор хуулбарлан дагахын аюулыг ил гаргасан юм. Ардкойн нь Монголын дижитал хөрөнгө нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдөх боломжтойг батлахад тусалсан ч түүнийг дагасан олон хуулбар төслүүд олон нийтийн урам зоригийг зах зээлийн хэт ханалт, яваандаа урам хугаралт болгон хувиргасан билээ.
Ашигласан эх сурвалж
Үндсэн эх материалууд
Ард Санхүүгийн Нэгдэл. CryptoNation Forum materials. 2017 онд Ард Санхүүгийн Нэгдлээс зохион байгуулсан анхны CryptoNation форумын материалууд; Xapo, Bitmain, Монголын бодлого тодорхойлогчдын оролцоо, Биткойн олборлолт, дижитал тусгаар тогтнол, тооцооллын дэд бүтэц, мөн Монгол Улсын дэлхийн блокчэйн эдийн засаг дахь байр суурийн талаарх эхэн үеийн хэлэлцүүлгүүдийг баримтжуулсан материалууд.
Unread Media болон Ард Санхүүгийн Нэгдэл. Цахим Алт 3.0: Цахилж яваа цахим алтны тухай мэдэх ёстой бүх зүйл. 3 дахь хэвлэл. Улаанбаатар: Unread Media, 2025. ISBN 978-9919-9232-5-9.
Монголын хууль, зохицуулалт ба зах зээлийн эх сурвалжууд
Монголбанк. Санхүүгийн тогтвортой байдлын тайлан. 2021 оны 9 дүгээр сар. Монголбанкны PDF тайлан.
Монголбанк. Криптотой холбоотой мэдээллийн эх сурвалж ба санхүүгийн боловсролын талаарх оюутны судалгааны ажил. 2022. Монголбанкны PDF материал.
Санхүүгийн зохицуулах хороо. 2024 оны жилийн тайлан. Санхүүгийн зохицуулах хорооны PDF тайлан.
Санхүүгийн зохицуулах хороо. Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн үйл ажиллагааны журам. 2025. Санхүүгийн зохицуулах хорооны PDF материал.
Санхүүгийн зохицуулах хороо. Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн салбарын үйл ажиллагааны тайлан, 2025 оны IV улирал. Санхүүгийн зохицуулах хорооны PDF тайлан.
Legalinfo.mn. Санхүүгийн зохицуулах хорооноос баталсан виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн үйл ажиллагаа, бүртгэл, аудитортой холбоотой дүрэм, журам. Legalinfo.mn.
Монголын Хөрөнгийн Бирж. Ард Бит ХХК-ийн үнэт цаас гаргагчийн үйл ажиллагааны тайлан. 2024. Монголын Хөрөнгийн Биржийн PDF тайлан.
Монголын Хөрөнгийн Бирж. Crypto Nation ХК-ийн үнэт цаас гаргагчийн үйл ажиллагааны тайлан. 2023. Монголын Хөрөнгийн Биржийн PDF тайлан.
Монгол Улсын Их Хурал. Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хуулийн төсөл. Parliament.mn.
Монгол Улсын Их Хурал. Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хууль. Parliament.mn.
Монголын хэвлэл ба зах зээлийн мэдээллүүд
Eguur.mn. Дотоодын криптовалютууд, анхдагч хөрөнгө таталт, IEO-ийн дараах үнийн гүйцэтгэлийн талаарх зах зээлийн судалгаа. Eguur.mn.
Eguur.mn. IHC-тэй холбоотой хожмын хууль эрх зүй, хэрэгжилтийн үйл явдлын талаарх мэдээллүүд. Eguur.mn.
Ikon.mn. “Виртуал хөрөнгийн зохицуулалтгүй улсад цахим …” Ikon.mn.
Ikon.mn. Dale Choi-ийн 9911Coin болон 2021 оны сүүл үеийн токен сурталчилгааны яриа, өгүүлэмжийн талаарх ярилцлага. Ikon.mn.
Ikon.mn. Дотоодын крипто салбар дахь хэрэгжилт, хөрөнгө оруулагчийн хамгаалалтын асуудлын талаарх мэдээллүүд. Ikon.mn.
Ikon.mn. Дотоодын криптотой холбоотой хууль эрх зүйн ажиллагаа ба зах зээлийн дараах үр дагаврын талаарх мэдээллүүд. Ikon.mn.
Ikon.mn. IHC-ийн хөрөнгө таталт, крипто зах зээлийн нөхцөл байдал, дотоодын хөрөнгө оруулагчдын гомдлын талаарх мэдээллүүд. Ikon.mn.
Ikon.mn. R. Uyangatugs-ийн IEO-той холбоотой гомдол, хөрөнгө оруулагчдын санаа зовнилын талаарх ярилцлага. Ikon.mn.
Төсөл, бирж ба компанийн материалууд
Access Newswire. “Founder Buys Back 10 Million USD of IHC Token.” Access Newswire.
IHC. Tokenomics page. IHC.
IHC. Whitepaper. Trade.mn дээр байршуулсан. Trade.mn PDF.
MGL Caelum. Албан ёсны төслийн вэбсайт ба төслийн материалууд. MGL Caelum.
OBORTECH. Албан ёсны төсөл болон нийлүүлэлтийн сүлжээний блокчэйн материалууд. OBORTECH.
World Plus Digital. Албан ёсны төслийн вэбсайт. WorldPlus.
Олон улсын нөхцөл байдлын эх сурвалжууд
CoinMarketCap. Зах зээлийн түүхэн нөхцөл байдал болон төслүүдийн амьд үлдсэн эсэхийг шалгахад ашигласан крипто зах зээлийн түүхэн өгөгдөл ба биржийн зах зээлийн хуудаснууд. CoinMarketCap.
Financial Action Task Force. Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх зохицуулалт, ВХҮҮ-ийн эрх зүйн орчны суурь нөхцөл байдлыг тайлбарлахад ашигласан Монгол Улсын харилцан үнэлгээ ба саарал жагсаалтын материалууд. FATF.
Монголбанкны Санхүүгийн мэдээллийн алба. Монгол Улс 2020 оны 10 дугаар сард стратегийн МУТСТ-ийн дутагдалтай улс орнуудын FATF жагсаалтаас, 2021 оны 1 дүгээр сард Европын Холбооны өндөр эрсдэлтэй гуравдагч орнуудын жагсаалтаас хасагдсан тухай материалууд. Монголбанкны Санхүүгийн мэдээллийн алба.
АНУ-ын Хууль зүйн яам. Дэлхийн крипто өвлийн нөхцөл байдлыг тайлбарлахад ашигласан FTX болон Sam Bankman-Fried-ийн залилангийн хэргийн материалууд. АНУ-ын Хууль зүйн яам.
Сэтгэгдлүүд (0)