Монголын крипто уналт нь дангаараа өрнөсөн зүйл биш бөгөөд ихэнх оролцогчдын төсөөлснөөс илүү хүнд туссан ба дэлхийн крипто салбарт ч хурдацтай явагдсан доройтлын үетэй зэрэгцэн явагдсан юм. Монголын сэргэлтийг ойлгохын тулд үүнд нөлөөлсөн олон улсын хүчин зүйлс, түүнийг дагасан дотоодын тодорхой үр дагавруудыг судлах шаардлагатай.
2022 он нь криптовалютын түүхэн дэх хамгийн их сүйрэл авчирсан жилүүдийн нэг байлаа. Биткойн оны эхэнд 47,000 орчим ам.доллар байсан бол 12 сар гэхэд 17,000 ам.доллароос доош унасан нь 63 гаруй хувийн уналт байв. Үнийн уналтаас илүү хор уршигтай зүйл нь криптогийн томоохон байгууллагуудын дампуурал байлаа.
2022 оны 5 сард Terra/LUNA экосистемийн сүйрэл нь ердөө долоо хоногийн дотор ойролцоогоор 60 тэрбум ам.долларын зах зээлийн үнэ цэнийг үгүй хийв.
2022 оны 11 сард дэлхийн хамгийн том крипто биржүүдийн нэг болох FTX-ын уналт нь дэлхий дахины итгэлцэлд бүр ч илүү хүнд цохилт өгсөн бөгөөд үүсгэн байгуулагч Сэм Банкман-Фрийд луйврын хэргээр буруутгагдаж, 25 жилийн хорих ял сонссон юм.
Эдгээр дэлхийн хэмжээний үйл явдлууд дэлхий даяарх бүх крипто зах зээлд, тэр дундаа Монголын хэдийнээ суларсан дотоодын экосистемд хүчтэй цохилт өгсөн. 2021 оны сүүл үеийн анхны уналтаас амьд үлдсэн төслүүд дэлхий дахины хандлага бүхэлдээ нуран унах үед дахин хүчтэй дарамтад орсон.
Монголын хувьд 2022 он бол тэсрэлтийн дараах залруулгын хамгийн гүн цэг байлаа. 2022 оны эхэн үе хүртэл үнэлгээгээ хэсэгчлэн хадгалж байсан дотоодын хэд хэдэн токенууд оны дунд үе гэхэд бодит арилжааны идэвхгүй болсон байв. Нэгэн цагт хэдэн арван мянгаар тоологдож байсан Telegram-ийн группүүд бараг идэвхгүй болов. Тэсрэлтийн үеийг тодорхойлж байсан нийгмийн тэр их эрч хүч бараг бүхэлдээ алга болсон.
2021 оны 12 сард батлагдсан Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хууль (VASP Law) энэ хугацаанд хэрэгжих шатандаа орсон. Санхүүгийн зохицуулах хороо хяналтын үүргийг хүлээж, бүртгэлтэй виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчдээс (ВХҮҮ) тусгай зөвшөөрлийн шалгуурыг хангах, мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх (МУТСТ) нийцлийн тогтолцоог хэрэгжүүлэх, мөн үйл ажиллагааны ил тод байдлын стандартыг хадгалахыг шаардаж эхлэв. Зөвшөөрөл авсан үйлчилгээ үзүүлэгчид одоо харилцагчийн хөрөнгийг тусгаарласан данс хөтлөх, тогтмол үйл ажиллагааны аудит хийлгэх, мөн олон улсын банкны стандарттай нийцэхүйц өөрийн хөрөнгийн хүрэлцээний босгыг хангах шаардлагатай болсон.
Аажмаар явагдсан сэргэлт (2023 – 2025)
2023 он гэхэд томоохон зах зээлүүдэд байгууллагуудын сонирхол эргэн ирж, зохицуулалтын тодорхой байдал сайжирснаар дэлхийн крипто зах зээлд тогтворжих эхний шинж тэмдгүүд илэрч эхэлсэн. Монголд энэ үе шат нь дахин сэргэсэн хөөрөл гэхээсээ илүүтэйгээр чимээгүйхэн дахин сэргээн босгох үйл явц байв. Амьд үлдсэн төслүүд ( үүнд ардкойны экосистем, бүтцийн өөрчлөлтөд орсон IHC, мөн байгууллагад чиглэсэн хэд хэдэн блокчэйн санаачилгууд багтана) үйл ажиллагаагаа нэгтгэх, хууль тогтоомжид нийцүүлэх, мөн үл итгэсэн олон нийтийн итгэлийг дахин сэргээхэд анхаарлаа төвлөрүүлэв.
2024 оны 4 дүгээр сард болсон Биткойны шагнал хагаслах ("halving") үйл явдал нь дэлхийн хэмжээнд чухал сэтгэл зүйн эргэлтийн цэг болсон. Үүний дараа Биткойн аажмаар шинэ дээд цэгүүд рүүгээ өгсөж, улмаар 2024 оны сүүлээр 100,000 ам.долларыг давсан (2024 оны халвинг буюу хагаслалтын дараах блокын шагнал = 3.125 BTC / блок).
Энэхүү дэлхийн зах зээлийн сэргэлт Монголын зах зээлийн хандлагад аажмаар нөлөөлж эхэлсэн хэдий ч, 2021 оны хяналтгүй урам зоригийг бодвол хамаагүй илүү болгоомжтой уур амьсгал давамгайлсан хэвээр байв. Жижиглэнгийн оролцоо бага зэрэг сэргэсэн ч сошиал медиагийн шуугианаар өдөөгдсөн нийтийн спекуляцын өдрүүд ядаж л түр зууртаа өнгөрсөн мэт харагдаж байв.
Ашигласан эх сурвалж
Үндсэн эх материалууд
Ард Санхүүгийн Нэгдэл. CryptoNation Forum materials. 2017 онд Ард Санхүүгийн Нэгдлээс зохион байгуулсан анхны CryptoNation форумын материалууд; Xapo, Bitmain, Монголын бодлого тодорхойлогчдын оролцоо, Биткойн олборлолт, дижитал тусгаар тогтнол, тооцооллын дэд бүтэц, мөн Монгол Улсын дэлхийн блокчэйн эдийн засаг дахь байр суурийн талаарх эхэн үеийн хэлэлцүүлгүүдийг баримтжуулсан материалууд.
Unread Media болон Ард Санхүүгийн Нэгдэл. Цахим Алт 3.0: Цахилж яваа цахим алтны тухай мэдэх ёстой бүх зүйл. 3 дахь хэвлэл. Улаанбаатар: Unread Media, 2025. ISBN 978-9919-9232-5-9.
Монголын хууль, зохицуулалт ба зах зээлийн эх сурвалжууд
Монголбанк. Санхүүгийн тогтвортой байдлын тайлан. 2021 оны 9 дүгээр сар. Монголбанкны PDF тайлан.
Монголбанк. Криптотой холбоотой мэдээллийн эх сурвалж ба санхүүгийн боловсролын талаарх оюутны судалгааны ажил. 2022. Монголбанкны PDF материал.
Санхүүгийн зохицуулах хороо. 2024 оны жилийн тайлан. Санхүүгийн зохицуулах хорооны PDF тайлан.
Санхүүгийн зохицуулах хороо. Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн үйл ажиллагааны журам. 2025. Санхүүгийн зохицуулах хорооны PDF материал.
Санхүүгийн зохицуулах хороо. Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн салбарын үйл ажиллагааны тайлан, 2025 оны IV улирал. Санхүүгийн зохицуулах хорооны PDF тайлан.
Legalinfo.mn. Санхүүгийн зохицуулах хорооноос баталсан виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн үйл ажиллагаа, бүртгэл, аудитортой холбоотой дүрэм, журам. Legalinfo.mn.
Монголын Хөрөнгийн Бирж. Ард Бит ХХК-ийн үнэт цаас гаргагчийн үйл ажиллагааны тайлан. 2024. Монголын Хөрөнгийн Биржийн PDF тайлан.
Монголын Хөрөнгийн Бирж. Crypto Nation ХК-ийн үнэт цаас гаргагчийн үйл ажиллагааны тайлан. 2023. Монголын Хөрөнгийн Биржийн PDF тайлан.
Монгол Улсын Их Хурал. Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хуулийн төсөл. Parliament.mn.
Монгол Улсын Их Хурал. Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хууль. Parliament.mn.
Монголын хэвлэл ба зах зээлийн мэдээллүүд
Eguur.mn. Дотоодын криптовалютууд, анхдагч хөрөнгө таталт, IEO-ийн дараах үнийн гүйцэтгэлийн талаарх зах зээлийн судалгаа. Eguur.mn.
Eguur.mn. IHC-тэй холбоотой хожмын хууль эрх зүй, хэрэгжилтийн үйл явдлын талаарх мэдээллүүд. Eguur.mn.
Ikon.mn. “Виртуал хөрөнгийн зохицуулалтгүй улсад цахим …” Ikon.mn.
Ikon.mn. Dale Choi-ийн 9911Coin болон 2021 оны сүүл үеийн токен сурталчилгааны яриа, өгүүлэмжийн талаарх ярилцлага. Ikon.mn.
Ikon.mn. Дотоодын крипто салбар дахь хэрэгжилт, хөрөнгө оруулагчийн хамгаалалтын асуудлын талаарх мэдээллүүд. Ikon.mn.
Ikon.mn. Дотоодын криптотой холбоотой хууль эрх зүйн ажиллагаа ба зах зээлийн дараах үр дагаврын талаарх мэдээллүүд. Ikon.mn.
Ikon.mn. IHC-ийн хөрөнгө таталт, крипто зах зээлийн нөхцөл байдал, дотоодын хөрөнгө оруулагчдын гомдлын талаарх мэдээллүүд. Ikon.mn.
Ikon.mn. R. Uyangatugs-ийн IEO-той холбоотой гомдол, хөрөнгө оруулагчдын санаа зовнилын талаарх ярилцлага. Ikon.mn.
Төсөл, бирж ба компанийн материалууд
Access Newswire. “Founder Buys Back 10 Million USD of IHC Token.” Access Newswire.
IHC. Tokenomics page. IHC.
IHC. Whitepaper. Trade.mn дээр байршуулсан. Trade.mn PDF.
MGL Caelum. Албан ёсны төслийн вэбсайт ба төслийн материалууд. MGL Caelum.
OBORTECH. Албан ёсны төсөл болон нийлүүлэлтийн сүлжээний блокчэйн материалууд. OBORTECH.
World Plus Digital. Албан ёсны төслийн вэбсайт. WorldPlus.
Олон улсын нөхцөл байдлын эх сурвалжууд
CoinMarketCap. Зах зээлийн түүхэн нөхцөл байдал болон төслүүдийн амьд үлдсэн эсэхийг шалгахад ашигласан крипто зах зээлийн түүхэн өгөгдөл ба биржийн зах зээлийн хуудаснууд. CoinMarketCap.
Financial Action Task Force. Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх зохицуулалт, ВХҮҮ-ийн эрх зүйн орчны суурь нөхцөл байдлыг тайлбарлахад ашигласан Монгол Улсын харилцан үнэлгээ ба саарал жагсаалтын материалууд. FATF.
Монголбанкны Санхүүгийн мэдээллийн алба. Монгол Улс 2020 оны 10 дугаар сард стратегийн МУТСТ-ийн дутагдалтай улс орнуудын FATF жагсаалтаас, 2021 оны 1 дүгээр сард Европын Холбооны өндөр эрсдэлтэй гуравдагч орнуудын жагсаалтаас хасагдсан тухай материалууд. Монголбанкны Санхүүгийн мэдээллийн алба.
АНУ-ын Хууль зүйн яам. Дэлхийн крипто өвлийн нөхцөл байдлыг тайлбарлахад ашигласан FTX болон Sam Bankman-Fried-ийн залилангийн хэргийн материалууд. АНУ-ын Хууль зүйн яам.
Сэтгэгдлүүд (0)